|
wieś i majątek
NOWAKI
gromada Nowaki, gmina Włodzimierzec,
powiat
Sarny, województwo wołyńskie, parafia Włodzimierzec
Opracowywane w okolicy:
Jezioro,
Andruga, Janówka, Stachówka, Mosty,
Dąbrowa,
A
B C D
E-F G H
I J K
L-Ł M N
O P R
S-Ś T U
W Z-Ż
|
|
Wstęp opracował Maciej Szubert, grudzień 2007 r.
Nowaki wieś, powiat łucki, gmina Włodzimierzec 106 wiorst od Łucka, 58 domostw, 405 mieszkańców; tak opisywał wieś Nowaki Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych Krajów Słowiańskich pod redakcją Bronisława Chlebowskiego, tom XV cześć II
z 1902 r. s. 388. Zgodnie z Księgą adresową Polski 1929r., str. 1094: Nowaki to wieś w gminie Włodzimierzec, powiat Sarny; sąd pok. Włodzimierzec, sąd okręg. Równe, 557 mieszk. 3 km od linii kol. Włodzimierzec - Dąbrowica; Właściciele ziemscy:
Krasicka Anna 500 ha, Kulesza Antoni. 312 ha., cieśla Ptaszyński G., kowal:
Langier Sz., krawcy: Langier S. i Radyżewska L., stolarz
Szubert Julian, Właściciele wiatraków: Pieczończyk J. I M.,
Pita L. I J., Potap S. (informację tą wcześniej przesłała Pani Katarzyna Jusyn).
W zachowanych wspomnieniach mojej rodziny, Szubertów jak i potomków Kuleszów wynika, że współwłaścicielami Nowak byli: Krasiccy, Czarnocka i ród Kuleszów; z nadania carskiego majątek i lasy wokół wsi zostały nadane we wspólne użytkowanie. Kuleszom a właściwie Kajetanowi Kuleszy majątek ten został nadany w 1812 za zasługi w kampanii Francuzów na Moskwę. Z uwagi, iż nie został on przy nadaniu dokładnie, formalnie opisany, określona jego wielkość i granice, majątek ten powodował permanentne spory o miedzę, waśnie i sprawy sadowe, które nieumiejętnie prowadzone i pilnowane prowadziły do braku rozstrzygnięcia i uszczuplania dobytku, a spór dotyczył 146 dziesięcin lasów i bagien.
W 1852 powstał dokument potwierdzający wielkość terenów przynależnych Kuleszy, mimo formalnego rozstrzygnięcia doszło do dalszych sporów, kradzieży dokumentów i otrucia Pawła Kuleszy syna Kajetana. Spory trwały dalej, dopiero mąż Anny Krasickiej, Jan próbował wraz z Antonim Kuleszą, synem Pawła, zamknąć przeciągające się i obciążające finansowo procesy. Żona Jana, hrabina Anna Krasicka była przeciwna ugodzie i nawet w przypływie gniewu wrzuciła dokumenty Jana i Antoniego do kominka; na podstawie ocalałych dokumentów nie można było zawrzeć ugody i ustalić stanu faktycznego. Konieczne było zbieranie całej dokumentacji od nowa, co niestety niosło za sobą stratę czasu i środków finansowych. Po śmierci Jana później Antoniego, skorych do ugody, po stronie rodziny Kuleszy została tylko Bolesława córka Antoniego, jedyna w tym czasie spadkobierczyni w Polsce majątku Antoniego Kuleszy, której nie stać było na procesy, pilnowanie spraw majątkowych, zwłaszcza że na utrzymaniu miała dzieci a w 1932r. owdowiała. Krasiccy będąc bogatszym rodem mając pieniądze, silną rodzinę w Warszawie stać ich było na niekończące się proces i "zajazdy". Jak wspomina Maria Jakubiak z domu Szubert, córka Bolesławy, Krasiccy przed sama wojną nie licząc się z nikim, bezprawnie sprzedawali co mogli. Bolesławę zignorowali zupełnie i jej prawa dając jej kilkadziesiąt hektarów lasu serwitutowego, który można było sprzedać ale za specjalnym pozwoleniem, o którego wystaranie się zabrakło już czasu. Nadchodził okres wojny, rzezi i w ostateczności repatriacji. Mimo tych ciągłych sporów, walki o ziemie, z czasem stosunki sąsiedzkie poprawiały się, ale nie na tyle by można to było nazwać przyjaźnią, jednak w potrzebie pomagali sobie nawzajem, by przetrwać w tych ciężki warunkach. W samej wsi Polacy stanowili mniejszość, jak wspomina Maria Jakubiak na około 200 chałup, tylko 5 domów było polskich, reszta ukraińskie. Polacy inaczej budowali domy niż chłopi ukraińscy. Polacy raczej byli porozrzucani od siebie daleko.
Ukraińcy tworzyli zabudowę zwartą taką, która od pól i lasów była osłonięta stodołami.
wstępny WYKAZ RODZIN
wsi i majątku NOWAKI wg gospodarstw, stan z około roku 1939.
| 1. |
KRASICKA |
Anna - wdowa po Janie, córka właściciela majątku Włodzimierzec i części Nowak hrabiego Krasickiego;
córka
Janina; początkowo mieszkała z mężem Janem w majątku we Włodzimiercu tam urodziła się córka; niesnaski rodzinne spowodowały ze Jan wyprowadził się do majątku w Nowakach i tam mieszkał do śmierci; Anna po śmierci swoich rodziców była zmuszona sprzedać majątek we Włodzimiercu sąsiadowi Francuzowi
Pourbeaux, została eksmitowana z pałacu do małego domku przy parku gdzie zamieszkała z córką i służącą, po śmierci męża Jana przeniosła się do Nowak ze swoją córką, która już była rozwiedziona i nosiła nazwisko
Prądzyńska (prawdopodobnie była zesłana w głąb Rosji by powrócić do Nowak około
1920r); obie mieszkały tam do śmierci z rąk Ukraińców podczas II wojny światowej. |
| SCHMIDT |
Karolina, Niemka, gosposia Anny Krasickiej mieszkała z nią w Nowakach i prawdopodobnie wcześniej we Włodzimiercu |
| SAŁATA |
IN mężczyzna w sile wieku pracował i zamieszkał w majątku. |
| SEMCZUK |
Nazar - syn Ołeny z d. Semczuk. Ukrainiec, woźnica u Krasickiej |
| 2. |
CZARNOCKA |
- współwłaścicielka majątku
Nowaki; zgodnie z przekazami rodzinnymi istniało carskie nadanie wspólnego użytkowania majątku we wsi Nowaki Czarnockiej, Kuleszy i Krasickim, co było powodem trwających ciągle sporów sąsiedzkich |
| 3. |
SZUBERT |
Bolesława z d. Kulesza ur. w Starej
Sieniawie w 1887 (zm. w Warszawie 24.05.1980), c. Antoniego, wdowa
po Julianie 1888 - 31.12.1932r. s. Ferdynanda i Julii z d. Kurczyk;
urodzonym w Mankiewiczach, gm. Stolin k. Pińska na Polesiu.
Ferdynand miał tam warsztat powozowy. W około 1900r. przenieśli
się do Włodzimierca, gdzie Julian ukończył 4 klasy
gimnazjum. Jako najstarszy syn po śmierci ojca w 1906r. zajmował
się gospodarstwem matki oraz stolarstwem i meblarstwem
artystycznym w koloni Janówka. Bolesława po śmierci
matki w 1902r. ulokowana w zamożnej rodzinie na wychowanie i
wykształcenie, ukończyła 4 klasy gimnazjum, szkołę kroju i
szycia w Starej Uszycy w której przebywała do 1912r. W 1912
zostaje wydana wbrew swojej woli za Juliana Szuberta. Do 1914r
mieszkali w Janówce, gdzie rodzi im się córka Jadwiga
(1913-1913) umierając jako niemowlę i syn Józef (poz.
4). Po wybuchu I wojny światowej zostają wraz z bratem Juliana -
Franciszkiem jako prusko poddani, zesłani w głąb Rosji do
Saratowa nad Wołgą, gdzie w 1915 r. urodziła się córka Maria
. W 1917 wracają do Polski do Nowak, gdzie budują nowy dom.
Zanim Julian wybudował się na wydzielonej im przez teścia
Kuleszę działce, mieszkali w wynajętym od Jana Krasickiego
domku fornalskim, gdzie rodzi się Jan (1917-1941), a już
w nowym domu Henryk (1920) i Apolonia (1922). Lata
dwudzieste to nauka dzieci w szkole we Włodzimiercu i w Nowakach
u Janiny Prądzyńskiej, w latach trzydziestych dalsza
nauka w Sarnach, Smydze i Krzemieńcu. Julian był powszechnie
szanowaną osobą w Nowakach, ludzie przychodzili do niego jak do
stolarza ale i z prośbą o pomoc medyczną, mimo że był
lekarzem samoukiem. Lubił grać na skrzypcach; niestety chorował
na gruźlicę i zmarł 31.12.1932r, wcześniej zamawiając u
rodziny sosnową trumnę z zaciosanym wiekiem; pochowany został
na cmentarzu we Włodzimiercu. W r.1939 wybuch wojny powoduje odejście
braci do wojska, córka Maria wychodzi za Antoniego Jakubiaka
i przedostaje się do Warszawy. Bolesława pozostaje w Nowakach do
rzezi ukraińskich, by w 1942 przenieść się do Włodzimierca do
syna Józefa, później do Sarn, skąd w 1944 w ramach akcji
repatriacyjnej przyjeżdża w okolice Lublina a następnie do
Warszawy, by tu zostać do śmierci wśród dzieci. |
| 4. |
SZUBERT |
Józef 1914-1994, s. Juliana i Bolesławy z d. Kulesza; żona Anna z d.
Ilnicka 1915-1998; dzieci tu urodzone: Lech 1940-1995,
Janusz r.1943. Józef w 1927 r. ukończył szkołę podstawowa w Włodzimiercu (7-kilometrowa odległość z Nowak do Włodzimierca pokonywał codziennie, później z rodzeństwem tylko w bardzo trudnych warunkach wynajmowano dzieciom stancje na miejscu we Włodzimiercu), następne 3 lata pomagał ojcu w warsztacie i gospodarstwie; w 1930
r. po namowach Chamców - właścicieli dużego majątku w Andruhie z uwagi na wielki talent rzeźbiarski, został posłany do Liceum Krzemienieckiego do Smygi, którą ukończył w
r.1934. Mając 19 lat wstąpił do wojska jako ochotnik do 6-go Batalionu Pancernego we
Lwowie. Po zakończeniu służby ochotniczej wrócił do Nowak, gdzie pracował do 1939r.; w sierpniu 1939 z Nowak został powołany do Łucka do 12-go Baonu Pancernego jako kapral
rezerwy. Po kampanii wrześniowej wrócił do Nowak, by okupację
sowiecką i niemiecką przeżyć z rodziną w Nowakach, potem we Włodzimiercu i Sarnach do maja 1944r.; w maju 1944 zmobilizowany został do tworzonego Ludowego Wojska Polskiego; zwolniony z wojska w marcu 1947r. osiadł z
rodziną w Warszawie, potem w Piastowie pod Warszawą. |
| 5. |
KUŹMA |
IN., Ukrainiec. Był parobkiem w majątku Anny Krasickiej w Nowakach w okresie, gdy mieszkała tam sama z córką.
Mieszkał we wsi. |
| 6. |
SEMCZUK |
Ołena, Ukrainka - mieszkała naprzeciwko Julian
Szuberta, wielokrotnie była wspierana czy to żywnością czy pomocą lekarska ze strony Juliana
Szuberta; jej syn był później w bandach UPA, ona ostrzegła rodzinę Szubertów w nocy przed planowanym przez banderowców najazdem na wieś
(w 1972r., gdy Apolonia Sobolewska z d. Szubert z siostrą Marią odwiedziły Nowaki, Ołena jeszcze żyła i z wielką życzliwością ona jak i pozostała społeczność wsi je przywitały). |
| 7. |
SEMCZUK |
IN, syn Ołeny, brat Nazara |
|
8.
|
SEMCZUK |
IN, syn Ołeny, brat Nazara |
|
9.
|
SAŁATA |
IN (brat wymienionego w poz. 1). mieszkał we wsi pod lasem |
|
10.
|
SACHAREK |
IN, Ukrainiec |
|
11.
|
PIECZOŃCZYK |
J. i M., z księgi adresowej Polski 1929r., str. 1094: właściciele wiatraków, Ukraińcy |
|
12.
|
LANGIER |
Sz. i S. z księgi adresowej Polski 1929r., str. 1094: kowal i krawiec, to byli Polacy |
|
13.
|
POTAP |
S. z księgi adresowej Polski 1929r., str. 1094: właściciel wiatraka; Ukrainiec |
|
14.
|
OGRODNIK |
IN – rodzina zajmująca 4-3 domy za sadem Krasickich.
Zostali wywiezieni przez Rosjan na Syberię. |
|
15.
|
UŁAS |
IN, Ukrainiec ze wsi Nowaki, parobek u Juliana
Szuberta, któremu Julian załatwił rentę wojskowa po wojnie 1920r. |
|
16.
|
JAKOW |
IN, Ukrainiec ze wsi Nowaki, parobek
u Juliana Szuberta |
|
17.
|
JÓZMAK |
IN chłop |
|
18.
|
BRZOZOWSKI |
Jakub, żona Wiktoria
z d. Suchobiecka, córka Janina
- wraz z matką i rodzeństwem zostali wywiezieni na przymusowe
roboty do Niemiec. Wcześniej Jakub Brzozowski został zamordowany przez
Ukraińców. |
|
19.
|
JUSYN |
I.N. |
|
20.
|
RUDNICKI |
I.N. |
|
21.
|
PTASZYŃSKI |
G. - cieśla.. |
|
22.
|
TANANA |
(I.N.) - maszynista PKP
zatrudniony w Sarnach, dzieci, w tym Czesław ur. 30 września
1923 r. (późniejszy
pułkownik pilot WP, przypuszczalnie w 1939 r. rodzina mieszkała
już w Sarnach) |
|
23.
|
KUROCZYCKI |
(I.N.) - inżynier. Po wojnie osiedlił się w Szczecinie, gdzie prowadził zakład
torfowy.
|
|
Obecnie brak
więcej informacji. Proszę
Państwa o pomoc w uzupełnianiu wykazu.
|
|